०३९ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१७) तृतीय समुल्लास भाग (१७) कर्म उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकु९चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि।। – वै० अ० १ । आ० १ । सू० ७।। चौपाई उत्क्षेपण है उठना ऊपर, अवक्षेप गिर जाना भू पर। ‘आकुच्चन’…
०३८ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१६) तृतीय समुल्लास भाग (१६) जीवात्मा के लक्षण इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङगमिति।। – न्याय० अ० १। आ० १। सू० १०।। जीवातम के यह छः लक्षण, जानहिं पंडित बुद्धि विचक्षण। इच्छा द्वेष यतन अरु…
०३७ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१५) तृतीय समुल्लास भाग (१५) धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्माभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसम्।। – वै० अ० १ । आ० १ । सू० ४ ।। चौपाई जो नर कर धर्मानुष्ठाना, हो पवित्र पाकर पद ज्ञाना।…
०३६ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१४) तृतीय समुल्लास भाग (१४) परीक्षा पाँच प्रकार से होती है पंचविधि की होय परीक्षा, या ते होवे सत्य समीक्षा। प्रथम परीक्षा सुनहु बखानूं, सत्यासत्य परख कर जानूं। जो ईश्वर गुण…
०३५ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१३) तृतीय समुल्लास भाग (१३) आचार की महिमा आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त्त एव च। तस्मादस्मिन्त्सदा युक्तो नित्यं स्यादात्मवान् द्विजः।।१।। आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते। आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्।।२।। – मनु० १।…
०३४ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१२) तृतीय समुल्लास भाग (१२) आचार्य का शिष्य का उपदेश वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति। सतयं वद। धर्म चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। आचार्य्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम्। कुशलान्न प्रमदितव्यम्। भूत्यै न…
०३३ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (११) तृतीय समुल्लास भाग (११) श्लोक संमानाद् ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव। अमृतस्येव चाकाङ्क्षेदवमानस्य सर्वदा। – मनु० २ । १६२ चौपाई ब्राह्मण वही वेद का ज्ञाता, साक्षात् वह प्रभु को पाता। वही समय…
०३२ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (१०) तृतीय समुल्लास भाग (१०) श्लोक इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु। संयमे यंतमातिष्ठेद् विद्वान् यन्तेव वाजिनाम्।। – मनु० २। ८८ इन्द्रियाणां प्रसङेग्न दोषमृच्छत्यसंशयम्। सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं नियच्छति।। -मनु० २ । १३…
०३१ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (९) तृतीय समुल्लास भाग (९) अथ यम नियम दोहा पाँच नियम और पाँच यम, भजहिं जो नर विद्वान। केवल नियम न सेवहिं, जो चाहत कल्यान।। चौपाई यम बिन नियम जो जन…
०३० स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (८) तृतीय समुल्लास भाग (८) चतस्त्रोऽवस्थाः शरीरस्य वृद्धियौंवनं सम्पूर्णंता कि९िचत् परिहाणिश्चेति। आषोडशादृद्धिः। आपश्चविंशतेयौंवनम्। आचत्वारिंशतः सम्पूर्णता। ततः कि९िचत् परिहाणिश्चेति। प९चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे। समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात्कुशलो भिषक्।। – सुश्रुत…
०२९ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (७) तृतीय समुल्लास भाग (७) श्लोक ब्राह्मणस्त्रयाणां वर्णानामुपनयनं कर्त्तुमर्हति। राजन्यो द्वयस्य। वैश्यो वैश्यस्यैवेति। शूद्रमपि कुलगुणसम्पन्न मन्त्रवर्जमनुपनीतमध्यापयेदित्येके।। चौपाई यज्ञसूत्र ब्राह्मण पहरावे, त्रय वण्रन उपनयन करावे। शूद्र होय शुभ लक्षण वंशा, बढ़े जो…
०२८ स. प्र. कवितामृत तृतीय समुल्लास (६) तृतीय समुल्लास भाग (६) प्रश्न होम किये ते क्या फल होवे, धृत सामग्री व्यर्थ न खोवे। चन्दन चर्चे फूल चढ़ावे, प्राणिन को घृत अन्न खिलावे। इससे होवे पर उपकारा, अगन…