जन्मदिन अग्निहोत्रम् December 17, 2019 By Arun Aryaveer Download अथ सङ्कल्पपाठःओं तत्सत् श्रीब्रह्मणो द्वितीयप्रहरोत्तरार्द्धे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमें कलियुगे कलिप्रथम- चरणेऽमुक….. संवत्सरे, …..अयने, …..ऋतौ, …..मासे, …..पक्षे, …..तिथौ, …..वासरे, …..नक्षत्रे जम्बूद्वीपे भरतखण्डे आर्यावर्तदेशान्तर्गते …..प्रान्ते, …..जनपदे, …..मण्डले, …..ग्रामे/नगरे, …..आवासे/भवने, मया स्व जन्मदिवस उपलक्षे दैनिक अग्निहोत्र-कर्म क्रियते। अथाचमन-मन्त्राःओम् अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा।। १।।इससे एकओम् अमृतापिधानमसि स्वाहा।। २।। इससे दूसराओं सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा।। ३।। (तैत्तिरीय आर. प्र. १०/अनु. ३२, ३५)इससे तीसरा आचमन करके तत्पश्चात् जल लेकर नीचे लिखे मन्त्रों से अंगों को स्पर्श करें। अथ अङ्गस्पर्श-मन्त्राःओं वाङ्म आस्ये ऽ स्तु। इस मन्त्र से मुखओं नसोर्मे प्राणो ऽ स्तु। इस मन्त्र से नासिका के दोनों छिद्रओं अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु। इस मन्त्र से दोनों आंखओं कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु। इस मन्त्र से दोनों कानओं बाह्वोर्मे बलमस्तु। इस मन्त्र से दोनों बाहुओम् ऊर्वोर्म ओजो ऽ स्तु। इस मन्त्र से दोनों जंघाओम् अरिष्टानि मे ऽ ङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु। इस मन्त्र से दाहिने हाथ से जल स्पर्श करके मार्जन करना। (पारस्कर गृ.का.२/क.३/सू.२५) अथ-ईश्वर-स्तुति-प्रार्थनोपासनामन्त्राःओ३म् विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव।यद् भद्रन्तन्न ऽ आसुव।। १।। (यजु अ.३०/मं.३)हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक ऽ आसीत्।स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम।। २।। (यजु.अ.१३/मं.४)य ऽ आत्मदा बलदा यस्य विश्व ऽ उपासते प्रशिषं यस्य देवाः।यस्य छाया ऽ मृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ३।। (यजु.२५/१३)यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक ऽ इद्राजा जगतो बभूव।य ऽ ईशे ऽ अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ४।।येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढ़ा येन स्वः स्तभितं येन नाकः।यो ऽ न्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम।। ५।। (यजु.अ.३२/मं.६)प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव।यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्।। ६।। (ऋ.म.१०/सू.१२१/मं.१०)स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।यत्र देवा ऽ अमृतमान- शानास्तृतीये धामन्नध्यैरयन्त।। ७।। (यजु.३२/१०)अग्ने नय सुपथा राये ऽ अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्।युयोध्यस्मज्जुराणमेनो भूयिष्ठान्ते नम ऽ उक्तिं विधेम।। ८।। (यजु.अ.४०/मं.१६) अग्न्याधानम्ओं भूर्भुवः स्वः। (गोभिल.गृ.प.१/खं.१/सू.११)ओं भूर्भुवः स्वर्द्यौरिव भूम्ना पृथिवीव वरिम्णा।तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठे ऽ ग्निमन्ना दमन्नाद्यायादधे।। (यजृ.अ.३/मं.५)ओम् उद् बुध्यस्वाग्ने प्रति जागृहि त्वमिष्टापूर्ते स ँ् सृजेथामय९च।अस्मिन्त्सधस्थे ऽ अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्चसीदत।। (यजु. १५ / ५४) समिदाधानम्ओम् अयन्त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्द्धस्व चेद्ध वर्द्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसे नान्नाद्येन समेधय स्वाहा।इदमग्नये जातवेदसे – इदन्न मम।। १।।(आश्वलायन गृ.सू. १/१०/१२) इस मन्त्र से घृत में डुबोकर पहली..ओं समिधाग्निं दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम्।आस्मिन् हव्या जुहोतन स्वाहा।। इदमग्नये – इदन्न मम।। २।। (यजु. ३/१) इससे और..सुसमिद्धाय शोचिषे घृतं तीव्रं जुहोतन।अग्नये जातवेदसे स्वाहा।। इदमग्नये जातवेदसे – इदन्न मम।। ३।। (यजु.३/२)इस मन्त्र से अर्थात् दोनों मन्त्रों से दूसरी और..तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्द्धयामसि।बृहच्छोचा यविष्ठ्या स्वाहा।। इदमग्नयेऽ ङ्गिरसे – इदन्न मम।। ४।। (यजु. ३/३) प९चघृताहुतिमन्त्रःओम् अयन्त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्द्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्बह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय स्वाहा। इदग्नये जातवेदसे – इदन्न मम।। (आश्व.गृ.सू. १/१०/१२) जलसि९चनमन्त्राःओम् अदिते ऽ नुमन्यस्व।। १।। इससे पूर्व मेंओम् अनुमते ऽ नुमन्यस्व।। २।। इससे पश्चिम मेंओम् सरस्वत्यनुमन्यस्व।। ३।। इससे उत्तर दिशा मेंओं देव सवितः प्र सुव यज्ञं प्र सुव यज्ञपतिं भगाय। दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु।। ४।। (यजु.अ. ३०/मं. १) इस मन्त्रपाठ से वेदी के चारों ओर जल छिड़काएं। आघारावाज्यभागाहुतिमन्त्राःओम् अग्नये स्वाहा। इदमग्नये – इदन्न मम।। १।।इस मन्त्र से वेदी के उत्तर भाग अग्नि मेंओं सोमाय स्वाहा। इदं सोमाय – इदन्न मम।। २।। (गो.गृ.प्र.१/खं.८/सू.२४)इससे दक्षिण भाग अग्नि मेंओं प्रजापतये स्वाहा। इदं प्रजापतये – इदन्न मम।। ३।। (यजु. २२ / ३२)ओम् इन्द्राय स्वाहा। इदमिन्द्राय – इदन्न मम।। ४।। (यजु.२२/२७) इन दोनों मन्त्रों से वेदी के मध्य में दो आहुतियां दें। उक्त चार घृत आहुतियां देकर नीचे लिखे चार मन्त्रों से प्रातःकाल अग्निहोत्र करें। प्रातःकालीन-आहुतिमन्त्राःओं सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा।। १।।ओं सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा।। २।।ओं ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा।। ३।।(यजु. ३/९)ओं सजूर्देवेन सवित्रा सजूरुषसेन्द्रवत्या।जुषाणः सूर्यो वेतु स्वाहा ।। ४।। (यजु. ३/१०)अब नीचे लिखे मन्त्रों से प्रातः सांय दोनों समय आहुतियां दें। प्रातः सांयकालीनमन्त्राःओं भूरग्नये प्राणाय स्वाहा। इदमग्नये प्राणाय – इदन्न मम।। १।। (गोभिगृह्यसूत्र०प्र.१/खं.३/यू. १-३)ओं भुवर्वायवे ऽ पानाय स्वाहा।इदं वायवे ऽ पानाय – इदन्न मम ।। २।।ओं स्वरादित्याय व्यानाय स्वाहा।इदमादित्याय व्यानाय – इदन्न मम।। ३।।ओं भूर्भुवः स्वरग्निवायवादित्येभ्यः प्राणापानव्यानेभ्यः स्वाहा। इदमग्निवायवादित्येभ्यः प्राणापानव्यानेभ्यः इदन्न मम।। ४।। (तैत्तिरीयोपनिषदाशयेनैकीकृता ऋ.भा.भू. पंचमहा.)ओम् आपो ज्योतीरसो ऽ मृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरों स्वाहा।। ५।। (तैत्तिरीयोपनिषदाशयेनरचितः प९चमहायज्ञ.)ओं यां मेधां देवगणाः पितरश्चोपासते।तया मामद्य मेधया ऽ ग्ने मेधाविनं कुरु स्वाहा।। ६।। (यजु.३२/१४)ओं विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव।यद्भद्रन्तन्न ऽ आसुव स्वाहा।। ७।। (यजु.३०/३)ओम् अग्ने नय सुपथा राये ऽ अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम ऽ उक्तिं विधेम स्वाहा।। ८।।(यजु.४०/१६) सायंकालीन-आहुतिमन्त्राःओम् अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा।। १।।ओम् अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा।। २।।ओम् अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा।। ३।।इस मन्त्र को मन में बोल कर आहुति दें। (यजु. ३/९ के अनुसार)ओं सजूर्देवेन सवित्रा सजू रात्र्येन्द्रवत्या।जुषाणो ऽ अग्निर्वेतु स्वाहा।। ४।। (यजु.३/९, १०)ओं भूरग्नये प्राणाय स्वाहा।। १।।(गोभिगृह्यसूत्र०प्र.१/खं.३/यू. १-३)ओं भुवर्वायवे ऽ पानाय स्वाहा।। २।।ओं स्वरादित्याय व्यानाय स्वाहा।। ३।।ओं भूर्भुवः स्वरग्निवायवादित्येभ्यःप्राणापानव्यानेभ्यः स्वाहा।(तैत्तिरीयोपनिषदाशयेनैकीकृता ऋ.भा.भू. पंचमहा.)ओम् आपो ज्योतीरसो ऽ मृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरों स्वाहा।। ५।। (तैत्तिरीयोपनिषदाशयेनरचितः प९चमहायज्ञ.) (जन्मदिन के मन्त्र) यथा द्यौश्च पृथिवी च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/१) यथाहश्च रात्री च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/२) यथा सूर्यश्च चन्द्रश्च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/३) यथा ब्रह्म च क्षत्रं च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/४) यथा सत्यं चानृतं च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/५) यथा भूतं च भव्यं च न बिभीतो न रिष्यतः। एवा मे प्राण मा बिभेः स्वाहा। इदं प्राणेभ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१५/६) प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं स्वाहा।। इदमात्मने – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१६/१) द्यावापृथिवी उपश्रुत्या मा पातं स्वाहा।। इदमात्मने – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१६/२) सूर्य चक्षुषा मा पाहि स्वाहा।। इदमात्मने – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१६/३) अग्ने वैश्वानर विश्वैर्मा देवैः पाहि स्वाहा।। इदमात्मने – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१६/४) विश्वम्भर विश्वेन मा भरसा पाहि स्वाहा।। इदमात्मने – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१६/५) ओजोऽस्योजो मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/१) सहोऽसि सहो मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/२) बलमसि बलं मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/३) आयुरस्यायुर्मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/४) श्रोत्रमसि श्रोत्रं मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/५) चक्षुरसि चक्षुर्मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/६) परिपाणमसि परिपाणं मे दाः स्वाहा। इदमीश्वराय – इदन्न मम।। (अथर्व.२/१७/७) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। अग्निर्मा तत्र नयत्वग्निर्मेधा दधातु मे। अग्नये स्वाहा – इदमग्नये – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/१) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। वायुर्मा तत्र नयतु वायुः प्राणान्दधातु मे। वायवे स्वाहा – इदं वायये – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/२) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। सूर्यो मा तत्र नयतु चक्षुः सूर्यो दधातु मे। सूर्याय स्वाहा – इदं सूर्याय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/३) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। चन्द्रो मा तत्र नयतु मनश्चन्द्रो दधातु मे। चन्द्राय स्वाहा – इदं चन्द्राय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/४) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। सोमो मा तत्र नयतु पयः सोमो दधातु मे। सोमाय स्वाहा – इदं सोमाय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/५) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। इन्द्रो मा तत्र नयतु बलमिन्द्रो दधातु मे। इन्द्राय स्वाहा – इदमिन्द्राय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/६) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। आपो मा तत्र नयन्त्वमृतं मोप तिष्ठतु। अद्भ्यः स्वाहा – इदमद्भ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/७) यत्र ब्रह्मविदो यान्ति दीक्षया तपसा सह। ब्रह्मा मा तत्र नयतु ब्रह्मा ब्रह्म दधातु मे। ब्रह्मणे स्वाहा – इदं ब्रह्मणे – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४३/८) अग्निर्माग्निनावतु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा। इदमग्नये – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४५/६) इन्द्रो मेन्द्रियेणावतु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा। इदं सोमाय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४५/७) सोमो मा सौम्येनावतु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा। इदं सोमाय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४५/८) भगो मा भगेनावतु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा। इदं भगसे – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४५/९) मरुतो मा गणैरवन्तु प्राणायापानायायुषे वर्चस ओजसे तेजसे स्वस्तये सुभूतये स्वाहा। इदं मरुद्भ्यः – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/४५/१०) उप प्रियं पनिप्नतं युवानमाहुतीवृधम्। अगन्म बिभ्रतो नमो दीर्घमायुः कृणोतु मे स्वाहा। इदमायुषे – इदन्न मम।। (अथर्व.७/३२/१) इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम्। सर्वमायुर्जीव्यासम् स्वाहा।। इदमिन्द्रय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/७०/१) आयुषायुष्कृतां जीवायुष्माञ्जीव मा मृथाः। प्राणेनात्मन्वतां जीव मा मृत्योरुदगा वशं स्वाहा।। इदं प्रजापतये – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/२७/८) जीवा स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम्। उपजीवा स्थोप जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम्। संजीवा स्थ सं जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम्। जीवला स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासं स्वाहा।। इदं विद्वद्भ्य – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/६९/१-४) तनूपाऽअग्नेऽसि तन्वं मे पाह्यायुर्दाऽअग्नेऽस्यायुर्मे देहि वर्चोदाऽअग्नेऽसि वर्चो मे देहि। अग्ने यन्मे तन्वाऽऊनं तन्मऽआपृण स्वाहा।। इदमग्नये – इदन्न मम।। (यजु. ३/१७) त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् स्वाहा।। इदं रुद्राय – इदन्न मम।। (ऋग्.७/५९/१२) पश्येम शरदः शतम्। जीवेम शरदः शतम्। बुध्येम शरदः शतम्। रोहेम शरदः शतम्। पूषेम शरदः शतम्। भवेम शरदः शतम्। भूयेम शरदः शतम्। भूयसीः शरदः शताम् स्वाहा।। इदं सूर्याय – इदन्न मम।। (अथर्व.१९/६७/१-८) (सूचना :- जन्मदिन में सिर्फ दूसरे के द्वारा बोलकर प्रत्येक से तीन-तीन आहुतियां दें) अग्निरायुष्मान्त्स वनस्पतिभिरायुष्मांस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पारस्कर गृह्य. कां.१/क.१६/सू.६/१) सोम आयुष्मान्त्स ओषधीभिरायुष्मांस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/२) ब्रह्मा आयुष्मत्तद्ब्राह्मणैरायुष्मत्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/३) देवा आयुष्मन्तस्तेऽमृतेन आयुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/४) ऋषय आयुष्मन्तस्ते व्रतैरायुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/५) पितर आयुष्मन्तस्ते स्वधाभिरायुष्मन्तस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/६) यज्ञ आयुष्मान्त्स दक्षिणाभिरायुष्मांस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इद३न्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/७) समुद्र आयुष्मान्त्स स्रवन्तीभिरायुष्मांस्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि स्वाहा।। इदमायुष – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/६/८) त्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषम्। यद्देवेषु त्र्यायुषं तन्नोऽअस्तु त्र्यायुषम् स्वाहा।। इदं रुद्राय – इदन्न मम।। (पार. गृ. १/१६/७) (यजु. ३/६२) ओ३म् भूर्भुवः स्वः। तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्।। इस मन्त्र से तीन आहुतियां दें। (यजु.३६/३) पूर्णाहुति मन्त्रःओं सर्वं वै पूर्ण ँ् स्वाहा। इस मन्त्र से तीन बार केवल घृत से आहुतियां देकर अग्नि होत्र को पूर्ण करें।